با منجم ، نام گوشيار در رديف ابو ريحان بيرونى و نسوى و ابو معشر ياد شده و آمده است كه : « . . . در حل مشكلات مجسطى ، بو ريحان به تفهيم او محتاج بود . . . » « 18 » . ابو الحسن بيهقى در « تتمهء صوان الحكمه » از گوشيار چنين ياد مىكند : « . . . در فن هندسه صاحب‌قران جهان بود و كتاب چند كه تصنيف كرده است مثل زيج بالغ و زيج جامع و مجمل در نجوم و كلمه در معرفت اسطرلاب ، در تعريف و بيان تفرد او در فن خود هريك از آن گواهى عدل است و از سخنان حكمت‌آميز اوست : هرگاه كه دو شخص طالب يك چيز باشند از ايشان بر هريك عيب آن مطلوب پوشيده باشد بىشفقتى او بر نفس خود پيش خرد پوشيده نماند . . . » . « 19 » در كتاب « اختيارات علائيه فى حركات السماويه » نوشتهء امام فخر رازى و « تاريخ الحكماء » قفطى و « ريحانة الادب » محمد على تبريزى و « انساب » سمعانى و « معجم البلدان » ياقوت حموى و « محبوب القلوب » اشكورى و « تاريخ بغداد » خطيب بغدادى و « الذريعه » آقابزرگ تهرانى و « كشف الظنون » حاجى خليفه و « هدية العارفين » اسماعيل پاشا بغدادى نيز از گوشيار و آثارش ياد شده است . ابو ريحان بيرونى هنگام اقامتش در رى با گوشيار ملاقات كرده و در كتابهاى « تحديد نهايات الاماكن » و « مقاليد علم الهيئت » و « افراد المقال فى امر الظلال » چند بار به مناسبتهائى از گوشيار نام برده است . ناصر خسرو علوى در بيتى چنين گفته است : قول شرع آموز و باقى رنجه دان قول حكيم * كان خط بو معشر است و آن كتاب گوشيار فلكى شروانى نيز در بيتى آورده است : رسد به درگه تو هرزمان گروهى نو * به سان بو على و گوشيار و كارآسى كه ظاهرا كارآسى نام حكيمى بوده كه نزد سلطان محمود افسانه‌سرايى مىكرده و گفته‌اند كه مؤلف هزار و يكشب بوده است . فعاليت علمى پربار و ارزندهء گوشيار گيلانى در قرن چهارم هجرى بود كه اين دوره از لحاظ اهميتش در رونق علمى نه‌تنها در ايران بلكه در تاريخ تمدن بشرى كم‌نظير و افتخارآفرين بوده است . دانشمندان قلمرو اسلامى بويژه ايرانيان در قرنهاى سوم تا پنجم هجرى بسيارى از آثار علمى مكتب يونان و ايران و هند را به عربى ترجمه كردند و علاوه‌بر نقش ارزنده‌اى كه در حفظ اين ميراثهاى علمى داشتند خود نيز بسيار بدانها افزودند . گوشيار گيلانى در چنين محيطى كه آماده رشد علم و فرهنگ بود و آزادانديشى و آزادگى ارج و منزلتى داشت آثار علمى خود را پديد آورد . كتاب اصول حساب هندى گوشيار در پيشرفت علم حساب نقش سازنده‌اى داشته است . گوشيار علم مثلثات را كه توسط ابو الوفا و بتانى پايه‌ريزى شده بود گسترش داد و جدولهاى مثلثاتى آنان را تكميل كرد . وى از نخستين كسانى بود كه تابع ظل ( تانژانت ) را به كار برد . نام « شكل مغنى » را طبق گفتهء بيرونى ، گوشيار براى قضيهء سينوسها ابداع كرده است و برخى ابداع خود اين قضيه را نيز به گوشيار نسبت داده‌اند . « 20 » در فروردين سال 1367 مراسم بزرگداشت هزارهء گوشيار گيلانى در دانشگاه گيلان برگزار شد و طى آن زندگى و آثار علمى گوشيار در چند سخنرانى مورد بحث واقع شد . متن مقاله‌ها و سخنرانيهاى عرضه شده در اين مراسم به صورت كتابى از سوى دانشگاه گيلان منتشر شده است . اكنون به معرفى آثار علمى گوشيار مىپردازيم . اثر مهم گوشيار در رياضيات كتابى است به نام « اصول حساب هندى » كه مانند ساير آثار او به زبان عربى يعنى زبان علمى آن زمان نوشته شده است . منظور از حساب هندى همين شيوهء عددنويسى كنونى رايج در ايران و ساير كشورها و نحوهء انجام اعمال اصلى حساب با آنهاست . اين نوع عددنويسى و محاسبه در قرنهاى اوليهء بعد از ظهور اسلام از هند به ايران راه يافت و از طريق دانشمندان قلمرو اسلامى به اروپا رفت . به همين علت اروپائيان ارقامى را كه در عددنويسى به كار مىبرند ارقام عربى مىنامند و در آثار دورهء اسلامى اين رقمها ، ارقام هندى نام داشت . كتاب اصول حساب هندى گوشيار يكى از قديمىترين كتابهائى است كه در اين زمينه به جا مانده است . اين كتاب ، هم از لحاظ نقش تاريخى كه در گسترش حساب هندى داشته و هم به خاطر تأثير آن در پيدايش و جاافتادن اصطلاحهاى رياضى ، در تاريخ رياضيات اهميت چشمگيرى دارد . از متن اصلى عربى كتاب اصول حساب هندى تاكنون سه نسخهء خطى شناخته شده است : يكى در كتابخانهء اياصوفياى استانبول در كشور تركيه ؛ يكى ديگر در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران كه اين نسخه با نسخهء اياصوفيا از لحاظ فصل‌بندى و ترتيب بيان مطالب تفاوتهايى دارد و اسمش هم « عيون الاصول فى الحساب » نوشته شده است ، اما بررسى عبارتها و مطالب آن نشان مىدهد كه تحرير ديگرى از همان كتاب اصول حساب هندى است . نسخهء سوم هم در يكى از كتابخانه‌هاى بمبئى در هند نگهدارى مىشود . نسخهء هند از اين لحاظ مهم است كه شامل جدولهاى ضرب‌ستينى يا شصتگانى است كه در دو نسخهء ديگر وجود ندارد . اين جدولها مشابه جدول ضرب معمولى است ولى براى انجام محاسبات در پايهء 60 به جاى پايهء 10 به كار مىرود . حدود 6 قرن پيش ، اين كتاب به زبان عبرى ترجمه و شرح شد كه نسخهء خطى اين ترجمه اكنون در انگلستان موجود است . ترجمهء انگليسى اين كتاب گوشيار در سال 1965 ميلادى در دانشگاه ويسكانسين آمريكا و ترجمهء فرانسوى آن در سال 1975 در دانشگاه نيس فرانسه منتشر شد . متن عربى نسخهء اياصوفيا در سال 1378 هجرى قمرى در مجلهء « معهد المخطوطات » قاهره چاپ شده است . ترجمهء فارسى اين كتاب همراه با متن عربى و مقدمه و توضيحات در سال 1367 هجرى خورشيدى به وسيلهء شركت انتشارات علمى و فرهنگى منتشر شده است . در بعضى منابع اثرى به نام « تجريد اصول تركيب الجيوب » يعنى نحوهء تنظيم جدولهاى سينوس به گوشيار نسبت داده شده است كه انتساب درستى نيست زيرا اين رساله به وسيلهء بتّانى تأليف شده است . در مقدمهء ترجمهء انگليسى كتاب حساب گوشيار اشاره‌اى شده است به رساله‌اى از گوشيار دربارهء معادلات سياله ، ولى از آنجا كه در هيچ منبع ديگرى به نام‌ونشان چنين رساله‌اى برنمىخوريم ، احتمالا رسالهء شخص ديگرى از آن گوشيار دانسته شده است . مهم‌ترين كتاب گوشيار گيلانى در زمينهء نجوم « زيج جامع » اوست . واژهء

--> ( 18 ) . مرزبان‌نامه ، تحرير سعد الدين وراوينى ، به كوشش محمد روشن ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، تهران 1355 ، جلد اول ، صفحهء 371 . ( 19 ) . درة الاخبار و لمعة الانوار ، ترجمهء فارسى تتمهء صوان الحكمهء بيهقى ، به قلم ناصر الدين منتجب الدين يزدى ، ضميمهء مجلهء مهر سال 5 ، تهران آذر 1318 ، صفحهء 52 . ( 20 ) . مقاليد علم الهيئه ، ابو ريحان بيرونى ، به كوشش دو بارنو ، صفحهء 109 و 151 .